// you're reading...

Tản văn

Cơn gió và đám cỏ

Trong sự quan tâm đặc biệt tới đạo đức và nhân cách, Nho gia phân biệt con người chủ yếu có hai loại: loại sống có đạo, nhân cách tốt, biết tu dưỡng và phát triển đạo đức ( quân tử) và loại vô đạo, thiếu đức, kém nhân cách, phần tử xấu, hay chơi bẩn ( tiểu nhân). Phân biệt được đâu là quân tử đâu là tiểu nhân trong thực tế là việc không dễ dàng. Từ thời cổ đại, Nho gia luôn bày tỏ mong muốn sao cho  những người quân tử mạnh hơn, áp đảo, có vị trí chi phối điều tiết xã hội, lấn át và đẩy lùi tiểu nhân, không để cho cái xấu lộng hành. Nhưng Nho gia cũng hiểu sự tất yếu không thể triệt tiêu hoàn toàn tiểu nhân, nó là một mặt đối lập, là chỗ dựa so sánh để người quân tử thể hiện cái tốt đẹp của mình, vì vậy nhà Nho mới lại có câu : “ phi tiểu nhân bất thành quân tử” ( không còn có kẻ tiểu nhân nữa thì cũng không có cái gọi là quân tử). Trong cuộc sống hàng ngày, người ta phải tiếp xúc với rất nhiều người, phải ứng xử với rất nhiều loại người, quân tử có, tiểu nhân có, nửa quân tử nửa tiểu nhân có, giả quân tử có, không thể biết là quân tử hay là tiểu nhân cũng có. Tiếp xúc và làm việc với kẻ đểu, kẻ xấu đương nhiên không ai thích.

Ngăn chặn tiểu nhân không để tiểu nhân lộng hành, không để kẻ xấu phá hoại thì bậc quân tử chân chính đều muốn, nhưng ngăn chặn  như thế nào? Hạn chế như thế nào cho có hiệu quả?

Nho gia chủ trương người quân tử phải chấp nhận chung sống cùng với tiểu nhân, nhưng phải biết làm thế nào đó để tự bảo vệ được mình, hạn chế được ảnh hưởng tiêu cực từ phía tiểu nhân, càng không để mình rơi vào bi kịch do tiểu nhân gây ra.

Khổng tử lấy hình tượng CỏGió để biểu trưng cho đức của kẻ tiểu nhân và đức người quân tử cũng như quan hệ quân tử tiểu nhân: “ Quân tử chi đức phong, tiểu nhân chi đức thảo, thảo thượng chi phong tất yển”( Luận ngữ). Nghĩa là, đức người quân tử như gió, đức kẻ tiểu nhân như cỏ. Gió thổi mạnh thì cỏ ắt rạp xuống. Đừng lo cỏ tốt, hãy lo sao cho gió thật mạnh, gió mạnh ắt không cỏ nào vươn lên được nữa. Tiểu nhân thì vẫn có, không lo tiểu nhân lộng hành hại người quân tử, quân tử hãy tự làm mạnh mình. Quân tử dĩ tự cường nhi bất tức. Người quân tử không ngừng tự làm cho mình lớn mạnh, đó là cách tự vệ tốt nhất, đó là cách thay đổi tương quan tốt nhất. Cỏ không thể đẩy lùi hoàn toàn và tận diệt, trong môi trường sống cùng cỏ dại, thì người quân tử quay về kiểm điểm thân tâm, làm sao cho mình thực sự mạnh mẽ từ cốt cách, nội lực cường tráng, cương kiện, sức đề kháng nâng cao lên. Khi người quân tử tự làm mình mạnh mẽ lên thì tự khắc kẻ tiểu nhân sẽ phải lui. Đây là đường hướng “cầu chư kỷ vô cầu chư ngoại”( tìm kiếm phương hướng và cách giải quyết cho mọi việc từ nơi mình chứ không phải nơi người), không chạy theo đối phó với cái muôn hình vạn biến bên ngoài mà mình không thể chủ động hết được. Nó là phép dĩ bất biến để ứng với vạn biến.

Điều mà Khổng tử nói tới chính là cách tấn công cỏ dại của người quân tử, theo phương thức của người quân tử. Giải pháp này có tính chính đạo, căn bản, toàn thể và sâu sắc. Đương nhiên không phải ai cũng làm được và ai cũng thành công. Nhưng dẫu thế nào, nguyên lý tự làm mạnh mình là cách khẳng định mình tốt nhất. “Thiên hành kiện quân tử dĩ tự cường nhi bất tức” (Dịch) đúng cả cho việc tu thân để ứng phó với người. Trong phép trị bệnh cũng có điều tương tự, nâng cao thể lực và sức đề kháng của cơ thể là cách phòng bệnh và chữa bệnh tốt nhất và tận gốc nhất. Khổng tử đã lấy xử kỷ làm gốc cho việc đối nhân, khuyên khích người ta không ngừng hoàn thiện và phát triển bản thân.

Ngày nay, trong định hướng phát triển một xã hội ứng xử hòa hợp, các công dân bình đẳng, việc phân chia con người thành quân tử tiểu nhân cũng có nhiều điểm không còn thực phù hợp. Tuy nhiên, trong những bối cảnh ứng xử nhất định, những lời mách bảo của Khổng tử cũng còn nhiều giá trị tham khảo và đáng suy ngẫm.

Câu chuyện Gió và Cỏ là chuyện ứng xử cá nhân, suy rộng ra nó cũng có thể làm phương châm cho một tập thể, một quốc gia  quan hệ trong thế giới rộng lớn và phức tạp. Muốn thắng được các nguy cơ từ bên ngoài điều cốt yếu là làm cho mình mạnh lên không ngừng.

12 people like this post.